Η Αθηναϊκή Δημοκρατία του 5ου π.Χ. αιώνα

Την περασμένη εβδομάδα έκανα μια σύντομη αναφορά στην εξέλιξη, και έδωσα κάποια κύρια χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας, επισημαίνοντας το γεγονός ότι ενώ τα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτεύματα έλκουν τις ρίζες τους στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία, στερούνται το κύριο χαρακτηριστικό της, που ήταν η άμεση μέθεξη των πολιτών στα δημόσια ζητήματα. Οι αρχαίοι Αθηναίοι πολίτες συμμετείχαν άμεσα στην άσκηση της νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, ενώ στις σύγχρονες κοινωνίες όλα γίνονται με εκλεγμένους αντιπροσώπους ή με δημόσιους υπαλλήλους.

Σήμερα θα αναφερθώ σε κάποιες πολιτισμικές εξελίξεις στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του 5ου π.Χ. αιώνα, οι οποίες συνδέονταν άμεσα με το δημοκρατικό της πολίτευμα.
Οπωσδήποτε, δεν μπορεί να θεωρηθεί συγκυριακή η άνευ προηγουμένου καλλιέργεια των γραμμάτων και η δημιουργία των αξεπέραστων έργων αρχιτεκτονικής στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του 5ου π.Χ. αιώνα. Και αυτό παρά το γεγονός ότι κατά το ένα τρίτο του 5ου αιώνα (431-404) η Αθήνα είχε εμπλακεί σε έναν καταστρεπτικό πόλεμο με την Σπάρτη, ο οποίος είχε συμπαρασύρει και τις άλλες πόλεις.

Στη συνέχεια θα αναφερθώ στα επιτεύγματα του 5ου π.Χ. αιώνα σε ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, για να στρέψω την προσοχή μου τις ερχόμενες εβδομάδες στο αρχαίο δράμα, και στους τρεις μεγάλους τραγικούς ποιητές Αισχύλο, Σοφοκλή και Ευριπίδη. Θα κλείσω τη σειρά αυτή για το θέατρο στην αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου π.Χ. αιώνα με την ανάλυση του δράματος του Σοφοκλή Αντιγόνη, στο οποίο θίγονται βασικά θέματα που αφορούσαν τους Αθηναίους της περιόδου εκείνης, αλλά και θέματα διαχρονικού ενδιαφέροντος.

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ

Το θέατρο στην Αθήνα του 5ου αιώνα μ.Χ. έφτασε στον κολοφώνα του με τα έργα των τραγικών ποιητών Αισχύλου, Σοφοκλή και Ευριπίδη, και τις κωμωδίες του Αριστοφάνη.
Τα θεατρικά έργα της περιόδου εκείνης χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες: στις τραγωδίες, στο σατυρικό δράμα και στις κωμωδίες. Το σατυρικό δράμα διαφέρει από την κωμωδία, στο ότι ο χορός αποτελούνταν από άτομα που παρουσιάζονταν ως Σάτυροι, οι οποίοι ήταν οπαδοί του θεού Διονύσου. Η κωμωδία καλλιεργήθηκε μετά την τραγωδία και το σατυρικό δράμα, με κορυφαίο δημιουργό τον Αριστοφάνη.

Το αρχαίο δράμα αποτελούσε μια τετραλογία, απαρτιζόμενη από τρεις τραγωδίες που παρουσιάζονταν η μια μετά την άλλη, και ένα σατυρικό δράμα, σκοπός του οποίου ήταν, ως καταληκτικό έργο, με τα ευτράπελα που παρουσίαζε να ανακουφίσει τον συναισθηματικό φόρτο των θεατών από τις τραγωδίες, δημιουργώντας ένα εύθυμο κλίμα. Η κωμωδία δεν ήταν μέρος του αρχαίου δράματος, αλλά αποτελούσε αυτοτελές έργο.

Μεταξύ των θεμάτων που διαπραγματεύθηκαν οι θεατρικοί συγγραφείς ήταν και ο πολιτικός λόγος. Με πολιτικό λόγο δεν εννοώ τον κομματικό λόγο, όπως αυτός χρησιμοποιείται από τους πολιτικούς της εποχής μας, αλλά την κριτική που ασκούσαν οι Αθηναίοι πολίτες για την κοινωνία, για το πολίτευμα της πόλης, για θέματα δικαίου, και άλλα που αφορούσαν την καθημερινότητά τους.

Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη αποσκοπούσαν κυρίως στην πολιτική σάτιρα και χαρακτηρίζονταν από ελευθεροστομία.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ο πολιτικός λόγος πρωτοέκανε την εμφάνισή του σε θεατρικά έργα, είτε αυτά ήταν τραγωδίες είτε κωμωδίες. Μετά ακολούθησε η επιστημονική ιστοριογραφία και η φιλοσοφία.

Το αρχαίο δράμα ξεκίνησε ως αναπαράσταση των διονυσιακών παθών, και οι ήρωές του ήταν θεοί και άλλα μυθικά πρόσωπα. Με τον καιρό όμως η τραγωδία διαφοροποιήθηκε και έστρεψε την προσοχή της και σε πολιτικά θέματα, καθώς και σε θέματα όπως η δικαιοσύνη και η αδικία, ο νόμος και η παρανομία, ο γραπτός και ο άγραφος νόμος, και σε προβλήματα που απασχολούσαν τους πολίτες στις Εκκλησίες του Δήμου και στις συνεδριάσεις των Δικαστηρίων

ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ο 5ος αιώνας ανέδειξε τους δύο πρώτους, και μεγαλύτερους ιστορικούς της Ελλάδας, τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη. Ο Ξενοφών έκανε την εμφάνισή του προς το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα.

Ο Ηρόδοτος (480-420 π.Χ.) καταγόταν από την Αλικαρνασσό, δωρική αποικία στα νοτιοδυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Αν και δεν ήταν Αθηναίος, στα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα ο Ηρόδοτος συνδέθηκε με την Αθήνα και τον Περικλή, και φαίνεται πως επηρεάσθηκε από τις απόψεις και τις ιδέες του, καθώς και από το μεγαλείο της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Η γιγαντιαία πάλη των Ελλήνων, και ιδίως των Αθηναίων, κατά τους περσικούς πολέμους εντυπωσίασε βαθύτατα τον Ηρόδοτο, γι’ αυτό σκέφτηκε να καταγράψει αυτά τα γεγονότα και να τα παραδώσει στις επόμενες γενιές, στο έργο του γνωστό ως «Ηροδότου Ιστορίαι». Για το έργο του αυτό έχει αναγνωρισθεί ως ο πατέρας της ιστορίας.
Ο δεύτερος μεγάλος ιστορικός του 5ου αιώνα που συνδέθηκε με την αθηναϊκή δημοκρατία ήταν ο Θουκυδίδης (460-396 π.Χ.), ο οποίος καταγόταν από την Αλιμούντα, δήμο της Αττικής.

Ο Θυκυδίδης καθιέρωσε τη επιστημονική ιστοριογραφία, καθότι ήταν ο πρώτος που διατύπωσε, και εφάρμοσε, επιστημονκούς κανόνες για τη διακρίβωση των ιστορικών γεγονότων, τα οποία παρουσίασε με ακρίβεια και αντικειμενικότητα.

Επίσης ο Θουκυδίδης αναζήτησε τις αιτίες πίσω από τα ιστορικά γεγονότα που κάλυψε στο έργο του, και κατέβαλε τιτάνειες προσπάθειες για να συλλέξει και να διασταυρώσει τις πληροφορίες του, γι’ αυτό θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους ιστορικούς του κόσμου.
Στο ιστορικό του έργο περιγράφει τα αίτια, τις εξελίξεις και τις συνέπειες του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404). Ο ξαφνικός του θάνατος δεν τον επέτρεψε να ολοκληρώσει το έργο του, το οποίο σταματάει στο έτος 411 π.Χ.

ΡΗΤΟΡΙΚΗ